Cada río é un sistema ecolóxico?

Un río é un conxunto de compoñentes interrelacionados entre si e agrupados cunha función concreta. Podemos asimilar o río ao funcionamento dunha cidade. No río prodúcese unha fervenza de actuacións de organismos funcionais. Todos eles están relacionados mutuamente e a súa supervivencia depende das condicións físicas do río, da velocidade da corrente, da anchura, da temperatura, etc. Ese conxunto é un sistema complexo e é un sistema ecolóxico; xa que logo, é un ecosistema. Ademais, eses organismos só viven dentro do río, logo é un ecosistema propio. En ecoloxía fluvial dise que un río é un ecosistema aberto, a diferenza dun mar ou un lago, onde a auga produce a súa propia materia orgánica – hai un fitoplancto capaz de transformar a enerxía do sol en biomasa e, a partir de aí, funciona todo o demais -. No río non hai fitoplancto, depende da enerxía que lle chega do ecosistema terrestre adxacente. De modo que o río é un ecosistema cunha autonomía grande, pero integrado dentro da conca.

As rías fanas os ríos?

Así como un fiordo é un val glacial alagado, en forma de Ou, a ría é un val fluvial alagado. Un río consta de curso medio, curso superior e curso baixo, e cada un deles é distinto. Pois ben, no seu curso baixo, os nosos ríos están rexuvenecidos. Van encañonados, formando rápidos, con pequenos saltos, como o Tambre antes de chegar a Noia. O mesmo Xallas ­desemboca nunha fervenza. Que ocorre? Pois que os ríos con rías diferéncianse do resto en que o mar rouboulles o tramo final. Os afluentes, que deberían influír no tramo final do río, vólvense independentes, caso do Barbanza, antigo afluente do Ulla, e desembocan na ría. Desde o punto de vista ecolóxico e de distribución dos organismos, é moi importante examinar as diferenzas que hai entre os afluentes que un día estiveron interconectados. Máis que o río fai á ría, o mar gáñalle ese espazo ao río.

Cantos ríos ten Galicia?

Dez mil ríos, pero Galicia vive de costas a eles. Temos unha rede hidrográfica enormemente profusa. Unha riqueza extraordinaria, porque os ríos na Terra son escasísimos, representan unha proporción do 0,00002% de todo a auga que hai no planeta. Un exemplo, se nós consideramos que a auga na Terra é unha piscina olímpica, nunha xarra cabe todo a auga doce; nun dedal, todos os ríos, e os ríos de Galicia son unha pinga do rocío do céspede desa piscina olímpica. No mundo, os ríos son tan escasos que precisamente o valor de conservación é enorme. Que en Galicia teñamos tantos ríos, aínda que sexan tan pequenos, é unha riqueza impagable. De beira fluvial temos catro veces máis que de costa mariña.

Galicia podería ter ríos navegables?

E que necesidade temos de ríos navegables, se contamos cunha boa rede de estradas e ferrocarrís.

Cal é a situación dos ríos galegos?

Eu contemplo os ríos galegos como lugares onde habitan unha fauna e unha flora francamente singulares. Para min, desde o punto de vista da conservación do patrimonio natural dos nosos ríos, a cousa vai mal. Os niveis de esixencia que temos son moi baixos. Aquí conténtanse con que os ríos teñan troitas, que a auga estea máis ou menos limpa, que non cheire. Eses niveis de esixencia cóbrense facilmente, porque chove moito e a taxa de renovación da auga é moi grande, polo tanto a limpa, e ollos que non ven, corazón que non sente. perdemos algunha especie de bolboreta de río no Courel que, no ámbito mundial, é tan rara como un canguro australiano. Dicía Wilson, un "pope" da conservación da biodiversidade, que están desaparecendo especies, sobre todo acuáticas, a maior velocidade que nós as descubrimos. Unha práctica habitual no grupo ao que pertenzo é descubrir especies novas nos nosos ríos, e pómoslles nomes de Galicia.

_ Os ríos galegos sufriron moitas modificacións?

Eu levo en hidrobiología 28 anos. Os cambios foron enormes. Hai unha deterioración importante da calidade química da auga: nitróxeno elevado e moita carga orgánica. O 90% das nosas concas fluviais sufriu nalgún momento algún episodio de contaminación, sobre todo no verán. E hai unha deterioración moi grande das beiras de inundación, que forman parte do río. Un refrán galego di: "Nin casa á beira do río, nin viña á beira do camiño". Os usos do chan cambiaron moitísimo. En consecuencia, o que afecta á conca afecta tamén aos ríos. O armazón de pistas supera á propia rede hidrográfica galega, polo que podes ir en coche aos sitios máis recónditos dos ríos, e iso fai que o río perda calidade. É verdade que, se os comparas cos doutras zonas ibéricas, os nosos ríos teñen un bo estado, porque son diferentes: substrato de silicio, augas acedas, con pouca mineralización, moi diversas, xeralmente limpas, e, ademais, permanentes, que sempre teñen certo caudal. Estou cansado de oírlles a técnicos que veñen de fóra, sen moita experiencia, que os nosos ríos son marabillosos e estupendos. Pois non, os ríos de Galicia, ao comparalos con como eran fai corenta anos, perderon moito.

cambiou o tipo de inundacións?

Fagamos unha diferenza semántica. Que é unha acrecida e que é unha inundación? Unha inundación é unha enchenta que ocupa intereses humanos – unha casa con garaxe, por exemplo -, porque se non ocupa intereses humanos, non hai inundación. Non pode ser que haxa casas no leito de inundación do río, porque van ter problemas, seguro. Pero é que, ademais, se como consecuencia dos incendios, os bordos do río quedan sen vexetación, a conca non é capaz de almacenar a auga da choiva. As plantas bombean a auga desde as raíces e sóltana polas follas vapor. Mediante este efecto da vexetación e o chan, o 70% da auga que chove devólvese ao aire. Entón o 30% restante vai, superficial ou subterránea, pola conca. Nunha conca sen vexetación, ese 70% que antes ía á evotranspiración agora vai ao río. Co cal, unhas precipitacións aparentemente normais poden provocar unhas inundacións enormes. Os casos de Cee e Vilagarcía, en 2006, foron consecuencia da deterioración causada pola acción humana nos ríos.

É bo canalizar os ríos?

É unha barbaridade, porque ­aumentas a velocidade do baleirado. Pode suceder que teñas que ir buscar o coche á praia, como pasou nas Ramblas de Barcelona. Para que non ocorran estas cousas hai que ter técnicos capaces de prevelas e implacables á hora de impedir que se constrúa nas beiras dos ríos, porque se non, cada cinco anos terás que saír da túa casa nunha zodiac. Dicíao Francis Bacon: "A natureza domínase obedecéndoa".

A urbanización excesiva fai que os ríos galegos corran o perigo de contaminarse?

Máis que falar das causas de contaminación do río, habería que falar das causas de tensións, que o que fan é romper a estrutura dese ecosistema, no que todos os organismos teñen as súas funcións. Non é que morra o río, senón que o desestructura, quedando moi poucos organismos para, por exemplo, filtrar a auga ou descompor a materia orgánica. Esa alteración provoca o que chamamos contaminación. A urbanización, as praias fluviais mal feitas, as presas, facer fontes onde hai mananciais. Todo iso provoca a destrución do hábitat. Logo está a contaminación por achegue de sustancias: verteduras urbanas; materia orgánica, sobre todo xurros de granxa; verteduras químicas tóxicos, como pasou o ano pasado no Umia. E o aumento da temperatura da auga polas centrais térmicas. Levamos tempo estudando cales son os cambios que producen as diferentes fontes de tensións.

A ruptura dese equilibrio natural é negativa para o ser humano?

Non necesariamente, porque os intereses do ser humano son ás veces espurios.

As minicentrais afectan aos ríos?

Depende do que midas. Se vou ao médico cunha ictericia, coa esclerótica amarela, o máis probable é que me faga unha análise de sangue, para ver como teño o fígado. O que non é lóxico é que me faga unha radiografía do xeonllo. Se quero medir o efecto dunha minicentral sobre o ecosistema, terei que buscar indicadores de tensión hidráulica que reflictan as condicións que crea a minicentral. Desde a receptibilidad dos caudais, que soben e baixan en función da demanda de enerxía, ao aumento dos sólidos en suspensión, pasando polo incremento do nitróxeno ao estar a auga embalsada. Agora, se eu limítome a mirar se hai ou non peixes, ou unha ameixa de río, estoulle facendo unha radiografía de xeonllo en lugar dunha análise de sangue. Si que afectan.

E as piscifactorías?

Aparte da detracción do caudal, dependendo da dimensión da piscifactoría, o principal problema é a cantidade de materia orgánica que libera. Unha piscifactoría de troitas provoca uns efectos similares a unha granxa de porcos ou de vacas.

Hai moita contaminación por fertilizante?

Nas nosas augas, superficiais e subterráneas, nótase un incremento *grandísimo dos nitratos. Un síntoma dun exceso de fertilizante e xurros.

En Galicia, falta conciencia do que é o río?

_ Non existe. vin erros de deseño nas minicentrais que se podían corrixir facilmente. Pódense pór pequenas depuradoras nos núcleos de poboación. O río é moi agradecido, tería un efecto moi bo.